Το ιστορικό πλαίσιο

Η Γιουρσενάρ συσχετίζει τον καλόγερο Θεράποντα με τον Αθανάσιο, τον μαχητικό επίσκοπο της Αλεξάνδρειας που δεν δίσταζε να έρθει σε σύγκρουση ακόμη και με αυτοκράτορες. Ο συσχετισμός με το ιστορικό αυτό πρόσωπο τοποθετεί τη δράση στο πέρασμα από τον 4ο στον 5ο αιώνα μ.Χ. και βοηθά στην απεικόνιση του Θεράποντος ως φανατικού ζηλωτή.

Η «Παναγιά η Χελιδονού» ανακαλεί μια εποχή, κατά την οποία ο χριστιανι-σμός καθιερωνόταν ως κυρίαρχη θρησκεία στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. 

Οι αρχαίες λατρείες, όμως, ήταν ακόμη ισχυρές, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά ακόμη και στη Μικρά Ασία με τα πολλά και σημαντικά κέντρα του χριστιανισμού.

Ο Αθανάσιος και οι μαθητές του ―ανάμεσα σε αυτούς και ο Θεράπων; ― είδαν τον Κωνσταντίνο να αναγνωρίζει στους χριστιανούς το δικαίωμα να ασκούν ελεύθερα τη λατρεία τους· είδαν να κτίζεται στις ακτές του Βοσπόρου μια νέα Ρώμη και τους διαδόχους του Κωνσταντίνου να συμμετέχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στις διενέξεις σχετικά με τον καθορισμό του ενός και μοναδικού ορθόδοξου δόγματος· έζησαν την απόπειρα του Ιουλια-νού να αναζωπυρώσει τις αρχαίες λατρείες, που έχαναν πλέον την υποστήριξη του κράτους.

Ο Αθανάσιος πέθανε το 373. Ο ίδιος και οι μαθητές του πολέμησαν για την δόξα του Χριστού· κατά τον ύστερο 4ο αιώνα μ.Χ. η χριστιανική επιθετικότητα έναντι της πολυθεϊας επιτείνεται, με αποτέλεσμα να σημειώνονται βίαιες συγκρούσεις.

Χριστιανοί επίσκοποι χρησιμοποιούν στρατιώτες του ρωμαϊκού στρατού για να καταστρέψουν ιερά των αρχαίων θεών, ενώ τόσο οι αυτοκράτορες όσο και τοπικοί αξιωματούχοι νομοθετούν με σκοπό την παρεμπόδιση της άσκησης των παραδοσιακών λατρειών.

Το 392 ο επίσκοπος της αλεξανδρινής εκκλησίας οργανώνει την καταστροφή του Σεραπείου, του μεγάλου ναού της πόλης, στις στοές του οποίου στεγαζόταν τμήμα της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, ενώ σχεδόν είκοσι χρόνια μετά  η φιλόσοφος Υπατία σκοτώνεται, με υποκίνηση και πάλι του επισκόπου, από ένα πλήθος μαινόμενων μοναχών στους δρόμους της Αλεξάνδρειας. Το 426 ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β΄ με σειρά νομοθετημάτων θα επιβάλει την καταστροφή των βωμών, την αλλαγή χρήσης των ναών και την απαγόρευση της άσκησης των αρχαίων λατρειών.

Προερχόμενος ακριβώς από ένα τέτοιο θέατρο βίαιων συγκρούσεων, πιστός στο μαχητικό φρόνημα του δασκάλου του, ο Θεράπων φτάνει στην Αττική, σε μια ρεματιά μεταξύ Κηφισιάς και Αχαρνών «με το όνειρο να ξορκίσει εκείνη τη γη που βρισκόταν ακόμη κάτω από τις γητειές του Πανός».

Εκατό περίπου χρόνια μετά τον Θεράποντα, περί τα τέλη του 5ου αιώνα μ.Χ., η χριστιανική εκκλησία της Αθήνας θα είναι πλέον τόσο ισχυρή, ώστε να διεκδικήσει τον ίδιο τον μεγάλο ναό στην ακρόπολη.

Από τον ανταγωνισμό των θρησκειών της Ύστερης Αρχαιότητας νικητής, με την καθοριστική βοήθεια των ρωμαϊκών όπλων, θα αναδειχθεί ο χριστιανισμός, που δεν θα δεχθεί να αφομοιωθεί στο πολύχρωμο μωσαϊκό της ελληνορωμαϊκής Μεσογείου, όπως είχε συμβεί με άλλες λατρείες της Ανατολής. Αντιθέτως, θα χρησιμοποιήσει όσα από τα κληροδοτημένα υλικά του αρχαίου πολιτισμού χρειαζόταν για να κτίσει έναν νέο κόσμο με άξονα ένα άλλο νόημα, τη δική του Σοφία.